Μετά την πρόσφατη κυκλοφορία της δίγλωσσης συλλογής του «Poetry & Essays» στο Ηνωμένο Βασίλειο, καλωσορίζουμε σήμερα τον ποιητή και δοκιμιογράφο Παναγιώτη Τζαννετάτο. Σε μια συζήτηση πέρα από τα όρια της γλώσσας, ο δημιουργός μάς ξεναγεί στον δικό του, υπαρξιακό κόσμο, εκεί όπου η μνήμη, ο χρόνος και η ανθρώπινη εμπειρία γίνονται ένα.
1. Κύριε Τζαννετάτε, η νέα σας συλλογή «Poetry & Essays» κινείται σε έναν έντονα στοχαστικό και υπαρξιακό άξονα. Τι ήταν αυτό που πυροδότησε την ανάγκη σας να εξερευνήσετε έννοιες όπως η μνήμη, η ταυτότητα και ο χρόνος στη δεδομένη χρονική στιγμή;
Νομίζω πως κάθε βιβλίο γεννιέται από μια εσωτερική ανάγκη να κατανοήσουμε λίγο βαθύτερα τον εαυτό μας και τη θέση μας μέσα στον χρόνο. Το «Poetry & Essays» γράφτηκε σε μια περίοδο όπου αισθανόμουν πως η μνήμη δεν είναι απλώς μια αναδρομή, αλλά ένας ζωντανός μηχανισμός που διαμορφώνει την ταυτότητά μας καθημερινά. Με ενδιέφερε ιδιαίτερα αυτή η λεπτή σχέση ανάμεσα σε αυτό που υπήρξαμε, σε αυτό που θυμόμαστε και σε αυτό που τελικά επιλέγουμε να γίνουμε. Ο χρόνος, άλλωστε, δεν λειτουργεί μόνο φθαρτικά· πολλές φορές λειτουργεί και αποκαλυπτικά.
2. Στο βιβλίο σας συνδυάζετε την ποιητική συμπύκνωση με τη δοκιμιακή παρατήρηση. Πώς λειτουργεί αυτή η συνύπαρξη δύο διαφορετικών ειδών λόγου; Βοηθά το δοκίμιο να αποκωδικοποιηθεί η ποίηση ή λειτουργούν συμπληρωματικά;
Για μένα, ποίηση και δοκίμιο δεν είναι δύο αντίθετοι κόσμοι. Είναι δύο διαφορετικοί τρόποι να πλησιάσει κανείς την ίδια αλήθεια. Η ποίηση επιχειρεί να συλλάβει το άρρητο, εκείνο που δύσκολα εξηγείται λογικά, ενώ το δοκίμιο φωτίζει τις σκιές της σκέψης με έναν πιο αναλυτικό τρόπο. Δεν θεωρώ πως το ένα «ερμηνεύει» το άλλο. Συνυπάρχουν οργανικά, όπως η διαίσθηση και η συνείδηση μέσα στον άνθρωπο.
3. Το βιβλίο κυκλοφορεί στο Ηνωμένο Βασίλειο από την E C L Paper Sales Company Limited και είναι δίγλωσσο. Πώς προέκυψε η απόφαση να απευθυνθείτε εξαρχής σε ένα κοινό πέρα από τα όρια της ελληνικής γλώσσας;
Η απόφαση για μια δίγλωσση έκδοση προέκυψε αρκετά φυσικά. Πίστευα πάντοτε ότι ορισμένα υπαρξιακά ερωτήματα δεν ανήκουν σε μία μόνο γλώσσα ή γεωγραφία. Η μοναξιά, η μνήμη, η απώλεια, η ανάγκη νοήματος είναι κοινές ανθρώπινες εμπειρίες. Η αγγλική έκδοση δεν έγινε για λόγους εξωστρέφειας μόνο, αλλά από την επιθυμία να ανοίξει ένας ουσιαστικός διάλογος με ανθρώπους διαφορετικών πολιτισμικών αναφορών.
4. Αναφέρεται ότι η αγγλική μετάφραση δεν είναι απλώς μια μεταφορά, αλλά μια «γέφυρα επικοινωνίας». Πόσο προκλητικό ήταν για εσάς να διατηρήσετε το ύφος, το συναίσθημα και τον στοχασμό των κειμένων σας αναλλοίωτα σε μια άλλη γλώσσα και ένα διαφορετικό πολιτισμικό περιβάλλον;
Η μετάφραση της ποίησης είναι πάντοτε μια λεπτή και απαιτητική διαδικασία. Δεν μεταφέρεις απλώς λέξεις· προσπαθείς να διατηρήσεις παλμούς, σιωπές, εσωτερικές εντάσεις. Υπήρξαν στιγμές που χρειάστηκε να επαναπροσεγγίσω ακόμη και το ίδιο μου το κείμενο για να καταλάβω τι είναι ουσιώδες μέσα του και τι ανήκει αποκλειστικά στη μουσικότητα της ελληνικής γλώσσας. Ήταν μια διαδικασία δημιουργική και βαθιά παιδευτική για εμένα.
5. Πιστεύετε ότι η ελληνική γλώσσα έχει μια ιδιαίτερη «υπαρξιακή βαρύτητα» που μεταφράζεται δύσκολα, ή η αγγλική σάς προσέφερε νέα εργαλεία έκφρασης που ίσως δεν είχατε σκεφτεί πριν;
Η ελληνική γλώσσα κουβαλά πράγματι μια ιδιαίτερη φιλοσοφική και υπαρξιακή πυκνότητα. Υπάρχουν λέξεις που φέρουν μέσα τους αιώνες σκέψης και πολιτισμού. Ωστόσο, η αγγλική γλώσσα διαθέτει μια διαφορετική αμεσότητα και έναν άλλο ρυθμό στοχασμού. Δεν είδα ποτέ τη μία γλώσσα ανταγωνιστικά προς την άλλη. Αντίθετα, ένιωσα πως η συνύπαρξή τους μού επέτρεψε να δω το έργο μου από μια νέα οπτική, ίσως και πιο καθολική.
6. Η «ανθρώπινη εμπειρία» βρίσκεται στο επίκεντρο της συλλογής. Μέσα από τα μάτια ενός ποιητή, ποιο είναι το μεγαλύτερο παράδοξο της ανθρώπινης ύπαρξης σήμερα;
Ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της ανθρώπινης ύπαρξης σήμερα είναι ότι, ενώ επικοινωνούμε περισσότερο από ποτέ, δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να συναντήσουμε ουσιαστικά ο ένας τον άλλον. Ζούμε σε μια εποχή υπερπληροφόρησης αλλά συχνά εσωτερικής σιωπής. Ο άνθρωπος εξακολουθεί να αναζητά νόημα, μόνο που πλέον καλείται να το κάνει μέσα σε έναν κόσμο εξαιρετικά γρήγορο και θορυβώδη.
7. Η μνήμη συχνά μας καθορίζει, αλλά ο χρόνος την αλλοιώνει. Στα ποιήματά σας, η μνήμη λειτουργεί ως καταφύγιο ή ως μια διαρκής πάλη με το παρελθόν;
Η μνήμη, στα ποιήματά μου, δεν λειτουργεί ούτε αποκλειστικά ως καταφύγιο ούτε αποκλειστικά ως τραύμα. Είναι περισσότερο ένας διάλογος με τον χρόνο. Υπάρχουν μνήμες που μας στηρίζουν και άλλες που μας δοκιμάζουν. Πιστεύω όμως πως ακόμη και οι πιο δύσκολες μνήμες έχουν αξία, γιατί μέσα από αυτές κατανοούμε βαθύτερα την ανθρώπινη ευθραυστότητα.
8. Πώς επηρεάζει η έννοια της «ταυτότητας» έναν δημιουργό που ζει ή εκδίδει το έργο του στο εξωτερικό; Νιώθετε ότι η ταυτότητά σας επαναπροσδιορίζεται μέσα από αυτή τη δίγλωσση έκδοση;
Όταν το έργο σου ταξιδεύει εκτός των ορίων της μητρικής σου γλώσσας, αναπόφευκτα επαναδιαπραγματεύεσαι και την ίδια σου την ταυτότητα. Όχι με την έννοια της απώλειας, αλλά με την έννοια της διεύρυνσης. Παραμένω βαθιά συνδεδεμένος με την ελληνική ποιητική παράδοση, όμως η δίγλωσση έκδοση με έκανε να αντιληφθώ ακόμη πιο έντονα ποια στοιχεία του έργου μου είναι προσωπικά και ποια πραγματικά οικουμενικά.
9. Όταν γράφετε, λειτουργείτε περισσότερο ως ο συναισθηματικός ποιητής που συμπυκνώνει την εμπειρία ή ως ο ορθολογικός δοκιμιογράφος που παρατηρεί και αναλύει;
Θα έλεγα πως η γραφή μου γεννιέται αρχικά από μια εσωτερική συγκίνηση, αλλά ολοκληρώνεται μέσα από τη σκέψη. Δεν μπορώ να διαχωρίσω απόλυτα τον ποιητή από τον δοκιμιογράφο. Η ποίηση χωρίς στοχασμό κινδυνεύει να γίνει στιγμιαία εντύπωση, ενώ ο στοχασμός χωρίς συναίσθημα συχνά χάνει την ανθρώπινη θερμοκρασία του. Προσπαθώ να ισορροπώ ανάμεσα στα δύο.
10. Το βιβλίο σας είναι ήδη διαθέσιμο σε επιλεγμένα σημεία και online πλατφόρμες. Τι είδους ανατροφοδότηση (feedback) ελπίζετε ή έχετε ήδη αρχίσει να λαμβάνετε από το ξένο, αγγλόφωνο κοινό;
Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο δεν είναι τόσο η επιβεβαίωση, όσο η ουσιαστική ανταπόκριση. Με συγκινεί όταν ένας αναγνώστης, ανεξαρτήτως χώρας ή γλώσσας, αναγνωρίζει ένα προσωπικό του βίωμα μέσα σε ένα ποίημα ή ένα κείμενο. Οι πρώτες αντιδράσεις που έχω λάβει από αγγλόφωνους αναγνώστες κινούνται ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση: ότι δηλαδή το βιβλίο λειτουργεί περισσότερο ως μια εσωτερική συνομιλία παρά ως μια απλή λογοτεχνική ανάγνωση.
11. Κλείνοντας, αν ένας αναγνώστης κρατούσε μόνο μία σκέψη ή ένα συναίσθημα κλείνοντας το «Poetry & Essays», ποιο θα θέλατε να είναι αυτό;
Θα ήθελα, κλείνοντας το «Poetry & Essays», ο αναγνώστης να αισθανθεί λίγο πιο κοντά στον εαυτό του. Όχι επειδή το βιβλίο δίνει απαντήσεις η λογοτεχνία σπάνια το κάνει αυτό αλλά επειδή ίσως φωτίζει μερικά από τα ερωτήματα που όλοι κουβαλάμε σιωπηλά μέσα μας. Αν μείνει μια αίσθηση εσωτερικής εγρήγορσης ή μια πιο βαθιά συνείδηση του χρόνου και της ανθρώπινης παρουσίας, τότε θεωρώ πως το βιβλίο έχει εκπληρώσει τον σκοπό του.
