Από τον Heretic κριτικό Γιάννη Κρουσίνσκυ
Ολοκληρώνουμε το σύνθετο κινηματογραφικό Αφιέρωμα Αντιμετασοβιετικού – Αντισοβιετικού Ύφους, με το Τέταρτο και τελευταίο του Μέρος.
Ένα Αντίστροφης Ροής, κινηματογραφικό Αφιέρωμα συνολικά Δέκα ταινιών, οι οποίες κατέδειξαν μια διάδοχη δυναμική σπάνιας οπτικής γωνίας, για το Σύγχρονο Σινεμά που φέρει χαρακτήρα (κυρίως) Ιστορικού Δράματος.
Εδώ λοιπόν καταλήγουμε, με τελευταία ταινία, ένα Έργο Ορόσημο. Για σκηνοθέτες, οι οποίοι έδωσαν το δικό τους μεν εκφραστικό στίγμα. Αλλά ατύπως πήραν την Αντισοβιετική κινηματογραφική ορμή, από τον σπουδαίο δημιουργό Αντρέϊ Βάϊντα, μέσα από την καθοριστική ταινία “Κατύν” (2007).
Αντιμετασοβιετικό – Αντισοβιετικό Ύφος
Κλείνουμε καταλλήλως τον Κύκλο του Τετραπλού Αφιερώματός μας, των συνολικά Δέκα ταινιών. Με την εξαιρετική ταινία, που επηρέασε καταλυτικά τη διάδοχη Αντισοβιετική – Αντιμετασοβιετική ελευθερία κινηματογραφικής έκφρασης και καλλιτεχνικής έμπνευσης, στον 21ο αιώνα.
Φτάνοντας στην τελική διαδρομή λοιπόν, θα μελετήσουμε αναλυτικά εδώ το ωφέλιμο κινηματογραφικό αποτύπωμα, του ευφυούς σκηνοθέτη, Αντρέϊ Βάϊντα. Στη θαρραλέα πολιτικοϊστορική θέση, που ο ίδιος πήρε καλλιτεχνικά, μέσα από την ταινία “Κατύν” (2007). Μια θέση, η οποία εκτιμήθηκε μεν πάρα πολύ θετικά, αλλά είχε και κάποιες αρνητικές αντιδράσεις, μόλις κυκλοφόρησε η συγκεκριμένη ταινία.
Μέρος Τέταρτο…
Στο Τέταρτο Μέρος, έχουμε Ταινία Ορόσημο
Το θέμα μας εδώ είναι η καλλιτεχνική θέση και κατά συνέπεια, η κινηματογραφική φόρμα, που επέλεξε ο μελετημένος Πολωνός σκηνοθέτης, Αντρέϊ Βάϊντα! Μια έξυπνα συνδυασμένη, τολμηρή θέση και επικοινωνιακή φόρμα, τις οποίες ο ίδιος διαμόρφωσε δημιουργικά στο έτος 2007, δηλαδή στα 81 του έτη ζωής. Σε μία από τις τελευταίες, αλλά σημαντικότερες ταινίες της Φιλμογραφίας του. Λίγα μόλις χρόνια, πριν φύγει από τη ζωή (απεβίωσε το 2016, σε ηλικία 90 ετών).
Η υπομονετική φόρμα και η ξεκάθαρη κατάθεση, που επέλεξε να παρουσιάσει ο Αντρέϊ Βάϊντα στην ταινία “Κατύν” έγιναν, συνεπώς, σε μια συνειδητοποιημένη κινηματογραφική, καλλιτεχνική και βιολογική ηλικία! Επιπλέον πραγματώθηκαν σε μια ηλικία, στην οποία οποιοσδήποτε άνθρωπος δεν έχει να κερδίσει πια απολύτως τίποτα.
Πόσο μάλλον ο συγκινητικός, ασυμβίβαστος και μοναδικός Βάϊντα, που απείχε πάρα πολύ από τον οποιονδήποτε άνθρωπο! Ο ίδιος γύρισε την ταινία για προσωπικούς λόγους, διότι δολοφονήθηκε ο πατέρας του το 1940 σε φυλακή στο Χάρκοβο (ενώ άλλοι Πολωνοί στο Σμολένσκ, στο Κατύν και στο Καλίνιν = Τβερ) εκείνη την εποχή.
“Κατύν” (2007)
Θεματική Ταινίας & Ιστορία
Η Θεματική του έργου είναι ξεκάθαρη. Βρισκόμαστε μεταξύ των ετών 1939 – 1940 – 1943 – 1945. Όλα αναμένεται να αποδειχθούν διερευνητικά στην αύρα της ταινίας. Πρόκειται για την ιστορικά αληθινή, Σφαγή στο Δάσος του Κατύν, περίπου 22.000 Πολωνών αιχμαλώτων. Εκεί πράγματι την Άνοιξη του 1940 δολοφονήθηκαν από τους σοβιετικούς, χιλιάδες Πολωνοί: Αξιωματικοί, αιχμάλωτοι πολέμου, πολιτικοί κρατούμενοι, επιστήμονες, μέχρι και διανοούμενοι. Όλη η τότε πολωνική ελίτ! Το κίνητρο ήταν, ότι η τότε αφρόκρεμα των Πολωνών θεωρούταν μεγάλη απειλή για τους σοβιετικούς. Έτσι συνέβη μια προμελετημένη μαζική δολοφονία, με τρομακτικά μηχανιστικό σύστημα οργάνωσης. Τόσο στον γενικό σχεδιασμό, όσο και στον άμεσο τρόπο εκτέλεσής της. Με βέβηλη επικάλυψη, για τις σκορπισμένες σε ομαδικό λάκκο – τάφο σορούς.
Με μια ακόλουθη ύπουλη συγκάλυψη, Ρώσων – σοβιετικών, ενάντια σε Πολωνούς. Συγκάλυψη, την οποία φόρτωσαν οι σοβιετικοί στους –έτσι και αλλιώς φρικώδεις λόγω άπειρων θηριωδιών, αρχιδολοφόνους– ναζί, λέγοντας ότι δήθεν οι σφαίρες και τα πιστόλια ήταν δικά τους. Ομοίως και τα σχοινιά, με τα οποία βρέθηκαν δεμένοι οι ανυπεράσπιστοι αιχμάλωτοι που θανατώθηκαν. Η πραγματική Ιστορία όμως, σε τούτο το φονικό, δείχνει άλλα στοιχεία, από την εξέλιξη κιόλας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτά τα συνταρακτικά ιστορικά στοιχεία, αποκαλύφθηκαν μόλις έγιναν αντιληπτοί το 1943 οι βέβηλοι (πρώην) κρυφοί, ομαδικοί λάκκοι – τάφοι, όπου εκεί θάφτηκαν ταπεινωτικά οι δύσμοιροι Πολωνοί αιχμάλωτοι.
Τότε, ναζί και σοβιετικοί, αντάλλαζαν μεταξύ τους προπαγάνδες υπαιτιότητας. Τα εγκληματικά ίχνη των σοβιετικών όμως, αποδείχτηκαν διεθνώς πολύ αργότερα. Καθότι διαλευκάνθηκε και αναγνωρίστηκε επισήμως, μετά την πτώση της σοβιετικής ένωσης, από την Ομοσπονδιακή Ρωσία, ο ρους των εφιαλτικών γεγονότων. Δηλαδή: Ότι ο δολοφόνος επικεφαλής των εκτελέσεων στο Κατύν, Βασίλι Μπλοχίν, πήρε εντολές από τον Αρχηγό της Εν-Κα-Βε-Ντε, Λαβρέντι Μπέρια. Ενώ αντιστοίχως εκείνος, από τον ίδιο τον Γιόζεφ Στάλιν (λέγεται, ότι ο Στάλιν μπορεί να μίλησε και απευθείας στο “καμάρι” του, τον Μπλοχίν). Σημασία όμως έχει, ότι η σοβιετική θηριωδία πραγματοποιήθηκε, με προμελετημένη εκ των άνωθεν σταλινική εντολή, για τη Σφαγή στο Κατύν. Και για τη συγκάλυψή της.
Τη συγκάλυψη ακολούθησε για πολλά χρόνια, η αποσιώπηση. Έχουν ακουστεί πολλά για το αντίθετο. Ωστόσο, τα γεγονότα – τεκμηριωμένα στοιχεία, για όποιον ενδιαφέρεται να προσεγγίσει το θέμα διεπιστημονικά και αντικειμενικά, χωρίς ιδεολογικές ή μάλλον χωρίς ιδεοληπτικές παρωπίδες, καταδεικνύουν, πως υπάρχουν σχετικά σοβιετικά έγγραφα. Αυτά αποκαλύπτουν, την εγκυρότητα της σταλινικής πρόθεσης και εντολής, για Σφαγή και Συγκάλυψη στο δάσος του Κατύν. Επιπλέον έχει πια αποδειχθεί ιστορικά, ότι οι σοβιετικοί χρησιμοποιούσαν γερμανικά πιστόλια “Walther.” Έχουν αποκαλυφθεί και αναγνωρισθεί πια όλα αυτά, στο Διεθνές Δίκαιο! Μάλιστα, εικόνες των υπογεγραμμένων σοβιετικών εγγράφων παρατίθενται με πανεύκολη πρόσβαση μέχρι και στη Wikipedia. Αλλά μπορείτε να δείτε και άλλες, περισσότερες *πηγές (οπτικές & γραπτές) ιστορικού διερευνητικού χαρακτήρα, στο τέλος τούτου του κειμένου.
Σεναριακή – Σκηνοθετική Ματιά
Στην ταινία “Κατύν”, τα ιστορικά γεγονότα ξεκινούν με το πασίγνωστο Σύμφωνο Ρίμπεντροπ – Μολότοφ. Αποδίδεται παραστατικά το γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο, με την εισβολή αμφοτέρων στρατιωτικών πλευρών μέσα στην Πολωνία. Εκεί, υπάρχει ο χαιρετισμός, η χειραψία και η συμμαχία μεταξύ ναζί και σοβιετικών. Η ταινία “Κατύν” ξεκινά να παρατηρεί εν έτει 1939 τη ναζιστική αθλιότητα, όταν τα στελέχη των ναζί ταπεινώνουν τους Πολωνούς διανοούμενους στο Πανεπιστήμιο, στέλνοντάς τους σε Στρατόπεδα Συγκέντρωσης. Έπειτα, περνά στις σοβιετικές αθλιότητες. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι Πολωνοί πολίτες βρέθηκαν γεωπολιτικά παγιδευμένοι στη μέση, παρατίθεται από τις πρώτες κιόλας στιγμές του έργου, στη γέφυρα. Η δε προπαγάνδα των σοβιετικών, ξεκινά με κόκκινες σημαίες και με ζωγραφισμένο πορτρέτο προσωπολατρίας του Στάλιν μέσα στη Βαρσοβία.
Στη διάρκεια του έργου, η σκηνοθεσία ασχολείται με τρεις οικογένειες Πολωνών στρατιωτικών και με το καθοριστικό τραυματικό βίωμά τους. Από τη μία πλευρά, οι αιχμάλωτοι στρατιωτικοί. Και από την άλλη οι οικογένειές τους, που περιμένουν υπομονετικά την ακατόρθωτη επιστροφή. Εκεί αφενός πρωταγωνιστούν, ο στρατηγός Σμοραβίνσκι και οι αξιωματικοί Πιότρ (υποσμηναγός – πιλότος) και Αντρέϊ (λοχαγός). Ενώ αφετέρου παρουσιάζονται, οι γυναίκες που χάνουν σταδιακά κάθε ελπίδα. Η Άννα, γυναίκα του Αντρέϊ, κάνει 5 ολόκληρα χρόνια υπομονή. Η Ρόζα, γυναίκα του Σμοραβίνσκι, 3 χρόνια. Η Ανιέσκα, αδερφή του Πιότρ, 5 χρόνια.
Δεν θεωρώ τυχαίο, το γεγονός ότι ο ένας από τους κεντρικούς ήρωες λέγεται Αντρέϊ (που είναι άλλωστε και το μικρό όνομα του Βάϊντα, υποδηλώνοντας έτσι για ακόμη μια φορά το πόσο τον έχει αγγίξει η δημιουργία της ταινίας). Ας μην ξεχνάμε όμως, πως υπάρχει και ο υπολοχαγός Γέρζι, ο οποίος δεν έχει κανέναν άνθρωπο να τον περιμένει πίσω, εάν επιστρέψει. Ουσιαστικά, οι δύο κεντρικοί πρωταγωνιστές – αξιωματικοί του έργου, που παλεύουν με τα ιστορικά γεγονότα και τη Μοίρα, είναι ο υπολοχαγός Γέρζι και ο λοχαγός Αντρέϊ. Το παιχνίδι της Μοίρας, ανάμεσα στον Γέρζι και τον Αντρέϊ, από ένα σημείο και μετά φαίνεται πλέον να αναδεικνύει, ποιον ευνόησε η Θεά Τύχη…
Η χήρα Άννα μαθαίνει την αλήθεια, από τον Γέρζι… Ο ήχος του χιονιού ακούγεται πιο δυνατά τότε. Ωστόσο η προσωρινή Εύνοια έχει και κάποιο Τίμημα, εάν επιβιώνεις κατ’ επιλογήν σου μέσα σε ένα ψέμα! Ο Γέρζι, αν και επιβίωσε εξαιτίας του τεράστιου συμβιβασμού που έκανε, δεν είχε κανέναν και τίποτα πια να τον περιμένει. Όμως στο ομιχλώδες τοπίο, η μεγαλύτερη ηθική σύγκρουση του ζωντανού -και πλέον ταγματάρχη, με σοβιετική στολή- Πολωνού Γέρζι, πραγματοποιείται με ένα γυναικείο πρόσωπο. Με τη Ρόζα, τη χήρα του στρατηγού Σμοραβίνσκι. Εκείνη πλέον ξέρει, τα ψέματα των σοβιετικών. Οι τύψεις είναι αβάστακτες για τον Γέρζι και λίγο αργότερα τον υπερνικούν!
Κινηματογραφική Γλώσσα
Η ανείπωτη αγωνία των γυναικών, που προσμένουν τους Πολωνούς αιχμαλώτους, έχει μεγάλη σημασία για την ταινία του Βάϊντα! Άλλωστε μια τέτοια γυναίκα, υπήρξε στα αλήθεια κατά τα αληθινά ιστορικά γεγονότα και η μητέρα του! Επομένως, δικαιολογημένα η κινηματογραφική αφήγηση κινείται υπομονετικά στο σύνολό της. Και έχει άλλον ένα σημαντικό λόγο, η αφηγηματική διάσταση της ταινίας, που το πράττει αυτό. Διότι καλλιεργεί σταδιακά τη Δραματουργία μέσα από τους ισοδύναμα Νεκρούς και Ζωντανούς, της πολωνικής σύγχρονης Ιστορίας. Και πιο σωστά, από τα Θύματα και τους Συγγενείς των Θυμάτων. Διότι, την απτή πραγματικότητα, με τα ωμά και με τα άκρως απογοητευτικά γεγονότα της, το έργο τη φυλά για το τέλος! Ένα αποκαρδιωτικό και συνταρακτικό τέλος, που πρώτα σου κόβει την ανάσα, έπειτα σου παγώνει την ψυχή και τελικά σε πλημμυρίζει με αίσθηση οργισμένης αδικίας, δείχνοντάς σου την καθρεπτισμένη σκληρή αλήθεια, που δεν τολμούσε κανείς άλλος να αποδώσει κινηματογραφικά.
Ουσιαστικά, η σκηνοθεσία θα δώσει το έντονο στίγμα της, προς τη μέση και το τέλος του έργου. Αλλά για να φτάσουμε έως εκεί, η αφηγηματική φόρμα εστίασε νωρίτερα σε ανθρώπους, τοπία, διαμερίσματα, πόλεις, χώρες, αδιέξοδα, συμφέροντα. Σε αθώες αναζητήσεις / μεθοδευμένες αποκρύψεις. Σε μοραλιστικά θέλγητρα / αμοραλιστικά κίνητρα. Πρωτύτερα το έργο παραθέτει στη μυθοπλασία του, ιστορικά γεγονότα μαζί με το μύθευμα των διαπροσωπικών ιστοριών. Στην ερειπωμένη εκκλησία, όπου κρατούνται προσωρινά οι Πολωνοί αιχμάλωτοι, η σκηνοθεσία αποτυπώνει σε πανοραμική διάσταση την εμψυχωτική ομιλία του στρατηγού Σμοραβίνσκι στους συγκεντρωμένους στρατιώτες. Ανάμεσα στους οποίους, υπάρχουν ακόμη και διανοούμενοι. Κάποιοι καταρρέουν. Ο υποσμηναγός – πιλότος Πιότρ (που απέκτησε το σταυρό ροζάριο) ελέγχει οριακά τα συναισθήματά του…
Η ισορροπία του σεναρίου είναι θαυμαστή. Μια από τις μεγαλύτερες ηθικές συγκρούσεις του έργου στο σενάριο, αποτελεί η δυναμική του στρατιωτικού όρκου του Πολωνού λοχαγού Αντρέϊ, απέναντι στον όρκο γάμου με τη γυναίκα του, Άννα (οι καθολικοί τότε, ακόμη και στον 20ό αιώνα, είχαν πράγματι μια κυριολεκτική κατανόηση της αυστηρής έννοιας “μέχρι να μας χωρίσει ο θάνατος”). Ο ρόλος Αντρέϊ δεσμεύεται και από τους δύο όρκους, μα διαλέγει τον στρατιωτικό όρκο, για να πολεμήσει. Η περιπέτεια της σχεδόν απροστάτευτης Άννα και της μικρής της κόρης, Νίκα, συνεχίζεται στη Βαρσοβία, μέχρι να φτάσουν στην Κρακοβία σε συγγενείς τους. Η γιαγιά της Νίκα είναι μεν εκεί, αλλά ο παππούς Γιαν, καθηγητής πανεπιστημίου, βρίσκεται πλέον ήδη στο Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Ζαξενχάουζεν. Το μοντάζ του έργου είναι έξυπνο και προσεγμένο. Τόσο στο σύνολο της ρέουσας χωροχρονικής απόδοσης, όσο και σε άμεση διαδοχή πλάνου με πλάνο. Το μοντάζ φερειπείν στα άμεσα cuts, ενώνει με συναισθηματική νοσταλγία το ζεύγος Ρόζα Σμοραβίνσκα – στρατηγός Σμοραβίνσκι.
Ενώνει δηλαδή τον κόσμο της πιο ασφαλούς Ρόζα, με εκείνον του αιχμαλώτου στρατηγού Σμοραβίνσκι, σαν να ήταν οι δυο τους αντίκρυ, στη Φαντασία τους! Όλες οι ερμηνείες του έργου είναι ιδανικά προσαρμοσμένες στο σύνολο της καλλιτεχνικής έκφρασης και στις οδηγίες του Βάϊντα, οπότε θα ήταν άδικο να ξεχωρίσουμε ηθοποιούς. Η μουσική του έργου “Κατύν” (2007) από τον εξαιρετικό συνθέτη Κριστόφ Πεντερέτσκι, έχει έντονο ρόλο υπογράμμισης για το τραγικό άγγιγμα του Θανάτου, που πλησιάζει ολοένα και περισσότερο στις ζωές των Πολωνών αιχμαλώτων. Κατ’ εμέ, αυτή η σημαντική κατανόηση δεν αφήνει περιθώρια, στο να θεωρήσεις υπερβολικά δραματική τη μουσική της ταινίας, σε οποιοδήποτε στάδιό της (επί παραδείγματι, ίσως περισσότερο στο ξεκίνημα του έργου). Θεωρώ, ότι ο συνθέτης Σκοτ Γουόκερ (συνεργασία με τον σκηνοθέτη Μπρέϊντι Κόρμπετ στην ταινία “Η Γέννηση Ενός Ηγέτη”, 2015) έχει επηρεαστεί έντονα από τα τελικά μουσικά θέματα του Πεντερέτσκι στην ταινία “Κατύν” (2007) του Βάϊντα.
Χωροχρονική Απόδοση
Πάμε τώρα και στο πιο τεχνικό χωροχρονικό κομμάτι, του σκελετού της ταινίας “Κατύν”. Ο Βάϊντα αφήνει λοιπόν εδώ την εξέλιξη του έργου, να κυλίσει υπομονετικά. Παραθέτει γεγονότα και ερμηνεύει την ανησυχία των οικογενειών των στρατιωτών (αξιωματικών), αλλά και των ίδιων των στρατιωτών. Σε πέντε αλλιώτικους, κινηματογραφικούς χωροχρόνους!
1) Το 1939, κάποιοι αιχμάλωτοι στρατιώτες και οι αποκαρδιωμένες γυναίκες (εν αγνοία μελλοντικές χήρες) τους, βρίσκονται προσωρινά μαζί. Εκεί, η Άννα παγιδεύεται νομικά στη Βαρσοβία και δεν μπορεί να επισκεφτεί τους γονείς της στην Κρακοβία, μέχρι να απελευθερωθεί ο λοχαγός Αντρέϊ (άντρας της).
2) Το 1940, οι αιχμάλωτοι στρατιώτες είναι απελπιστικά αβοήθητοι και μόνοι τους, προς την αναπόφευκτη πορεία του Θανάτου. Το τελευταίο που εκείνοι θα αντικρίσουν, δεν το έχουμε δει ακόμη ως θεατές. Η συνθήκη αυτή χωροχρονικά σκοπίμως “παγώνει.”
3) Το 1943, γνωστοποιούνται κάποιοι θάνατοι ονομαστικά σε εφημερίδες. Ακόμη και αν δεν υπάρχουν τα ονόματα ορισμένων αξιωματικών στη μακάβρια λίστα, αυτό δίνει μόνο προσωρινές και φρούδες ελπίδες στις γυναίκες τους. Ωστόσο η Ρόζα μαθαίνει την αλήθεια, της σοβιετικής υπαιτιότητας, για την εκτέλεση του άντρα της (στρατηγός Σμοραβίνσκι) και των στρατιωτών του. Αλλά προσωρινώς νομίζει, ότι πρόκειται για ναζιστική προπαγάνδα. Η ίδια δέχεται τότε σοβαρές απειλές από τους ναζί. Κάτι το οποίο έχει ενδιαφέρον, καθότι ο Βάϊντα βάζει τον θεατή στην μπερδεμένη θέση της, δίχως να μας υποδεικνύει τι να πιστέψουμε!
4) Ενώ το 1945, μόνες οι άτυπες χήρες αναρωτιούνται ακόμη, τι ακριβώς να συνέβη στους συζύγους τους. Η Άννα θα μάθει για τον Αντρέϊ. Παράλληλα κάποιες άλλες γυναίκες, συγγενείς Θυμάτων, γνωρίζουν ήδη τι συνέβη φερειπείν στον αδερφό τους.
5) Τα τεράστιας πολιτικοϊστορικής σημασίας, τραγικά γεγονότα της Σφαγής κατά την Άνοιξη του 1940 στο Κατύν, ο σκηνοθέτης τα κρατά για το συνταρακτικό τέλος της ταινίας. Και πράγματι, τώρα πια γινόμαστε Ένα με τους ανυπεράσπιστους αιχμαλώτους.
– Όπως παρατηρούμε και συμπεραίνουμε, η επιλεγμένη σειρά σεναριακών – σκηνοθετικών συνθηκών, στην κινηματογραφική αφήγηση του Βάϊντα ποικίλει. Ούτε απολύτως γραμμική, ούτε και κατά κύριο λόγο μη γραμμική, είναι η κινηματογραφική αφήγηση. Πιο συγκεκριμένα, λειτουργεί στη χωροχρονική της απόδοση, μερικώς με μη γραμμική ακολουθία! Λόγου χάριν, τα καθοριστικά γεγονότα της Άνοιξης του 1940 κινούνται, ακολουθώντας μη γραμμική αφήγηση. Και η επιλογή αυτή αιτιολογείται πανέξυπνα.
Η Καθοριστική Ημερομηνία
Ο δημιουργός Αντρέϊ Βάϊντα ασχολείται με την κρίσιμη ημερομηνία της Σφαγής του Κατύν. Διότι κατά πολλούς ιστορικούς η ημερομηνία, που βρέθηκαν τα θαμμένα Θύματα στο δάσος του Κατύν, ορίζει και το ποιοι ήταν οι πραγματικοί εκτελεστές τους (σοβιετικοί ή ναζί). Στη διερευνητική διάθεση της ταινίας του Βάϊντα, συμβαίνουν τμηματικά, τα εξής:
Α) Εάν αυτή η Σφαγή συνέβη τον Απρίλιο του 1940, τότε τούτο αυταπόδεικτα σημαίνει, ότι είναι μόνο προπαγάνδα των σοβιετικών το να φημολογείται πως το έκαναν οι ναζί (και πως τελικά, στην πραγματικότητα το έπραξαν οι ίδιοι οι σοβιετικοί).
Β) Εάν αυτή η Σφαγή συνέβη τον Μάιο του 1941 τότε τούτο αυταπόδεικτα σημαίνει, ότι είναι μόνο προπαγάνδα των ναζί το να φημολογείται πως το έκαναν οι σοβιετικοί (και πως τελικά, στην πραγματικότητα το έπραξαν οι ίδιοι οι ναζί).
Συνεπώς, ο τρόπος με τον οποίο ασχολείται ο Βάϊντα με την καθοριστική ημερομηνία, έχει και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον! Δηλαδή ο σκηνοθέτης παραθέτει, ότι τόσο οι σοβιετικοί όσο και οι ναζί, πασχίζουν να αποδώσουν τη Σφαγή των Πολωνών αιχμαλώτων ο ένας στον άλλο. Επισημαίνοντας σοβιετική ή ναζιστική προπαγάνδα, αντιστοίχως!
Κινηματογραφική Κατάθεση
Τη διερευνητική διάθεση διασπά η επερχόμενη ξεκάθαρη κατάθεση του Βάϊντα, από την προσωποποιημένη νεολαία των περσόνων, που αντιδρά μέσω των Τάντζιο και Ανιέσκα. Ο νεαρός Τάντζιο, ανιψιός της Άννα (γυναίκα του λοχαγού Αντρέϊ), εκπροσωπεί την οργισμένη νιότη, που δεν μπορεί να ξεχάσει, τι έγινε ιστορικά. Βλέπει στρατιωτικά καπέλα της Εν-Κα-Βε-Ντε μπροστά του και μετά βίας συγκρατεί την οργή του! Ο Τάντζιο αρνείται να κάνει αίτηση στη Σχολή Καλών Τεχνών (που είναι διευθύντρια η κομματικά συμβιβασμένη Εύα, αδερφή της Ανιέσκα). Ίσως να γραφτεί, μα μόνο υπό μία προϋπόθεση, αλλιώς είναι ανένδοτος. Εάν δεν καταγραφεί στο βιογραφικό του Τάντζιο το πότε (1940) σκοτώθηκε ο πατέρας του και από ποιους (σοβιετικούς), τότε ο νεαρός δεν επιθυμεί να γραφτεί στη Σχολή.
Η δε νεαρή Ανιέσκα, επίσης συγγενής Θύματος της Σφαγής στο Κατύν, θάβει τον νεκρό αδερφό της, Πιότρ (υποσμηναγό – πιλότο), με ημερομηνία αναγραφής θανάτου στην ταφόπλακα, το έτος 1940… Η Ανιέσκα λέει τότε σε έναν αντιδραστικό, φοβικό ιερέα, τη γενναιόψυχη φράση: “Νόμιζα, ότι οι ταφόπλακες διέφεραν από κυβερνήσεις και έγγραφα!” Επίσης συγκρούεται ηθικά με τη συμβιβασμένη και κυνική αδερφή της, Εύα (που μιλά ψυχρά μόνο για διαχωρισμούς Νεκρών και Ζωντανών), τονίζοντάς της, ότι: “Όχι, δεν κατάλαβες. Δεν διαλέγω τους Νεκρούς.” Η Ανιέσκα, ουσιαστικά, διαλέγει την πλευρά των Θυμάτων, όπως τον αδερφό τους! Και όχι τους δολοφόνους. Υπάρχει μεγάλη διαφορά, σε αυτή την επισήμανση της αξίας της Μνήμης! Η Ανιέσκα, για την επιλογή της, ανακρίνεται από σοβιετικούς και λέει: “Τέτοιες ανακρίσεις, αντιμετώπισα για 5 χρόνια από τους ναζί και εσείς θα το πετύχετε σε 5 λεπτά; Σίγουρα βρισκόμαστε στην Πολωνία;”
Εδώ λοιπόν, το έργο καταδεικνύει τον Ανθρωπισμό, την Καλλιτεχνική Άποψη, την Ιδεολογική του θέση (Αντιναζιστική και Αντισοβιετική) και την ένωση διαπροσωπικής – παγκόσμιας Ιστορίας, ταυτοχρόνως. Οι υποτακτικοί υπάλληλοι του καθεστώτος διασπούν τελικά με θρασύδειλο τρόπο την ταφόπλακα, καταστρέφοντας έτσι την πραγματική ημερομηνία που ήθελε η συγγενής του Νεκρού να ορίζεται – αναγράφεται (η ημερομηνία αυτή δείχνει, κατά το έργο, ότι τη Σφαγή την έκαναν οι σοβιετικοί).
Μία Ταφή, Δύο Αντικείμενα & Τραγωδίες
Α) Η επιθυμία της Ανιέσκα να θάψει τον αδερφό της (Πιότρ), όπως θέλει εκείνη (δηλαδή με τη σωστή αναγραφή ημερομηνίας θανάτου στην ταφόπλακα), σαν κεντρική ιδέα έμπνευσης προέρχεται από Αρχαιοελληνική Τραγωδία. Σύμφωνα με την κεντρική ιδέα της αξιοπρεπούς ταφής! Αυτό, ο σκηνοθέτης Βάϊντα μάς το δείχνει μέσα στην ταινία του, από που ακριβώς προέρχεται. Και μάλιστα, ξεκάθαρα! Όταν η Ανιέσκα κόβει τα μαλλιά της, δίνοντάς τα σε μια κοπέλα ηθοποιό που την κούρεψαν βίαια στο Άουσβιτς, η οποία μάλιστα ετοιμάζεται να παίξει σε θεατρική παράσταση του έργου “Αντιγόνη” του Σοφοκλή (βλέπουμε σε πίνακα παρουσίασης, την πολωνική λέξη “Antygona”). Η καλλιτεχνική συσχέτιση αφορά την ταφή, που επιθυμεί να πραγματοποιήσει για τον αδερφό της μια κοπέλα, όπως ακριβώς ορίζουν οι Άγραφοι Νόμοι (όπως η Αντιγόνη τον Πολυνείκη). Και μάλιστα η Εύα (αδερφή της Ανιέσκα), σαν υποταγμένη στην εξουσία του επερχόμενου σοβιετικού καθεστώτος θυμίζει αντιστοίχως μια σύγχρονη εκδοχή της Ισμήνης (αδερφή της Αντιγόνης, η οποία Ισμήνη υποτάχθηκε στην εξουσία του Κρέοντα).
Δηλαδή, έμμεσα το έργο του Βάϊντα, (εννοείται φυσικά, μόνο στο κομμάτι της πρέπουσας και σεβάσμιας ταφής), αναφερόμενο στα ιστορικά δεδομένα του Κατύν, εξισώνει τη βεβήλωση του Νεκρού (καί) με την ύπαρξη λανθασμένης αναγραφής ημερομηνίας στην ταφόπλακα. Λανθασμένη ημερομηνία ισούται με ψέμα, απέναντι στην ιστορική Αλήθεια. Και κατά συνέπεια, με προσβολή στη Μνήμη των Νεκρών. Με αυτόν τον τρόπο, διαμαρτύρεται καλλιτεχνικά η ταινία. Και άρα, η λανθασμένη ημερομηνία της ταφόπλακας σημαίνει κουκούλωμα των σωστών γεγονότων, κατά τη Σφαγή στο Δάσος του Κατύν (διότι από τη σωστή ημερομηνία προκύπτει και το ποιος σκότωσε τον Πιότρ στα αλήθεια). Αυτά, περί προσωπικής κριτικής εκτίμησης… Να συμπληρώσουμε όμως επιπλέον στο κομμάτι της δημοσιογραφικής έρευνας, ότι ο Αντρέϊ Βάϊντα είχε σκηνοθετήσει θεατρικά τη διασκευασμένη παράσταση “Antigone” το 1984 στην Πολωνία και το 1989 στην Ελλάδα. Με κεντρική ιδέα την απόδοση του Αρχέτυπου, όπου το Καλό επαναστατεί, διότι δεν ανέχεται το θρίαμβο του Κακού (*σχετική πηγή: στο τέλος του κειμένου, στις Αρχαιοελληνικές Τραγωδίες). Άρα, γενικότερα η συγκεκριμένη Τραγωδία του Σοφοκλή τον συγκινούσε ιδιαίτερα. Και άρα, ο Βάϊντα σεβόταν πραγματικά, την ανυπολόγιστη δυναμική των Αρχαιοελληνικών Τραγωδιών.
Β) Η σεναριακή – σκηνοθετική χρήση και αξιοποίηση των Δύο Αντικειμένων (σταυρός / πουλόβερ) που βλέπουμε στην ταινία “Κατύν”, τα οποία αποκτούν ανεκτίμητη ή καθοριστική συναισθηματική αξία στις ζωές των ανθρώπων, προέρχεται επίσης από Αρχαιοελληνική Τραγωδία. Απλώς εδώ, δεν είναι ξεκάθαρο μέσα στην ταινία, το από ποια. Θα πρέπει να έχεις μελετήσει εκτός ταινίας επί του θέματος, για να το αντιληφθείς. Το λέω αυτό φυσικά, μόνο ως προς την κρισιμότητα των Αντικειμένων. Υπό αυτό το ειδικό σκεπτικό λοιπόν, κάτι τέτοιο παρατηρείται στην Τριλογία του Αισχύλου “Ορέστεια”, στο Πρώτο Μέρος (της Τραγωδίας “Αγαμέμνων”). Με τα Δύο Αντικείμενα στον Αγαμέμνονα από την Κλυταιμνήστρα (κόκκινο χαλί = πορφυρός τάπητας, κατά το απατηλό καλωσόρισμα / δίχτυ παγίδευσης, κατά την ύπουλη δολοφονία). “…Να στρώσετε χαλιά στου δρόμου του τη στράτα… Ευτύς ας γίνει πορφυρόστρωτος ο δρόμος…” (από Έργο Αγαμέμνων, 855 – 913). “Δεν είναι δίχτυ του Άδη… Μα δίχτυ ’ναι η γυναίκα του, η φόνισσά του…” (από Έργο Αγαμέμνων, 1114 – 1135). “Με σκέπασμ’ αξεπέραστο σα ψαριών δίχτυ τονέ τυλίγω… Και τονέ χτυπώ” (από Έργο Αγαμέμνων, 1372 – 1406) {*σχετική πηγή, στο τέλος του κειμένου, στις Αρχαιοελληνικές Τραγωδίες}.
Ο Αντρέϊ Βάϊντα ωστόσο, παίρνει μόνο την κεντρική ιδέα γενικώς των οποιονδήποτε καθοριστικών, Δύο Αντικειμένων. Και φυσικά, χρησιμοποιεί τα δικά του. Μα επιπλέον, αντιστρέφει το ρόλο και την πρόθεση των Δύο Αντικειμένων, αξιοποιώντας τα αλλιώτικα, στο έργο “Κατύν.” Δηλαδή εν αντιθέσει με το δόλο, τα χρησιμοποιεί διαφορετικά. Σαν σύμβολα ελπίδας και ζεστασιάς, για τις περσόνες. Αλλά και αναγνώρισης των Ζωντανών – Νεκρών, για τον θεατή. Δύο Αντικείμενα, κρίσιμα για όλη την έκβαση του έργου: σταυρός ροζάριο (σταυρός των καθολικών) και πουλόβερ. Αντιστοίχως, για τους δύο αξιωματικούς, Πιότρ και Αντρέϊ. Ο σταυρός κάνει την πρώτη εμφάνισή του στα χέρια του υποσμηναγού – πιλότου, Πιότρ, όταν του δίνει ελπίδα ανάμεσα στους αιχμαλώτους. Και μένει στα χέρια του, μέχρι το ζοφερό γεγονός της Σφαγής του Κατύν. Ενώ το πουλόβερ, το δίνει με ανθρωπιά ο υπολοχαγός Γέρζι στον λοχαγό Αντρέϊ. Και μένει επάνω του, μέχρι το ζοφερό γεγονός της Σφαγής του Κατύν.
Γ) Μια καθαρά κινηματογραφική παρατήρηση – συσχέτιση. Δύο κρίσιμα Αντικείμενα, που διευκολύνουν την επικοινωνία του έργου με τον θεατή (σταυρός ροζάριο & πουλόβερ), είδαμε στην ταινία του Αντρέϊ Βάϊντα “Κατύν” (2007). Δύο κρίσιμα Αντικείμενα, που διευκολύνουν την επικοινωνία του έργου με τον θεατή (καρφίτσα αγάπης / κλήρος ντροπής), είδαμε όμως και στη φετινή ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν “Οδύσσεια” (2026). Μπορεί μεν τα Αντικείμενα του Νόλαν να ορίζουν αντιφατικές έννοιες, όπως αγάπη και δειλία. Ενώ του Βάϊντα, μόνο θετικές έννοιες, όπως ελπίδα και ζεστασιά. Μπορεί μεν οι Θεματικές των δύο ταινιών να είναι εντελώς αλλιώτικες. Αλλά παρατηρείται στα θεμέλιά τους, η ίδια μεθοδολογία. Η καλλιτεχνική έκφραση μέσω των Δύο Αντικειμένων, που ταξιδεύουν μεθοδολογικά στο μεγαλύτερο μέρος της κάθε ταινίας, παραμένει. Το επιδραστικό αποτύπωμα του Βάϊντα, στο χτίσιμο της Δραματουργίας, παραμένει ζωντανό! Φαίνεται το κινηματογραφικό αποτύπωμά του, να μιλά με έμπνευση επιλεγμένης δραματουργικής δομής στην 7η Τέχνη, ακόμη και στο Σήμερα. Και όμως, 19 ολόκληρα χρόνια μετά το πέρας μιας εκ των τελευταίων ταινιών του Βάϊντα! Και όμως, 10 ολόκληρα χρόνια, μετά από τον θάνατό του! Αυτό σίγουρα, κάτι σημαντικό δείχνει…
Αποκαλυπτικό Ημερολόγιο
Το Τέλος. Η τελειωτική κατάθεση του Βάϊντα μεταδίδεται συνταρακτικά, από την αποκαλυπτική διήγηση στο ημερολόγιο του χαρακτήρα λοχαγού Αντρέϊ. Όταν θα το πάρει στα χέρια της, η σύζυγος Άννα. Βλέπουμε τότε, τη γραφή ημερολογίου με σημειώσεις του λοχαγού Αντρέϊ, στο τρένο – φυλακή των αιχμαλώτων. Και ακούμε το Voiceover του. Βλέπουμε επίσης, τη χάραξη – κατάθεση στρατιωτικού βαθμού με τον σταυρό ροζάριο στα τοιχώματα άλλων βαγονιών του ίδιου τρένου, από τον υποσμηναγό – πιλότο Πιότρ. Ακούμε όμως τον Πιότρ σε κανονικό χρόνο, να μιλά για τον προορισμό και για την ημερομηνία του Απριλίου 1940. Ως θεατές μένουμε, μόνο με τις ζοφερές εικόνες. Πρώτος δύσμοιρος από τους γνωστούς κεντρικούς ήρωες σε εμάς τους θεατές, ο στρατηγός Σμοραβίνσκι.
Το μοιραίο δάσος. Η διεύθυνση φωτογραφίας αξιοποιεί τις σκιές και το φως, για να αποδώσει την τραγικότητα των ιστορικών γεγονότων. Τα μαύρα φορτηγά, ταιριάζουν στο κάδρο με την αποτύπωση των σκιερών διακλαδώσεων των δέντρων. Και με τις ερεβώδεις μπουλντόζες. Άνθρωποι και μηχανές, άνθρωποι και όπλα, πλέον δεν ξεχωρίζουν. Μπλε καπέλα, μαύρα όπλα και το κόκκινο αίμα. Η μηχανιστική εκτέλεση της ιεραρχίας των δολοφόνων της Εν-Κα-Βε-Ντε. Με μια ρομποτική μέθοδο εξολόθρευσης, αυτά τα τρομακτικά δίποδα με τα στρατιωτικά πηλήκια της σοβιετικής ταυτότητας, αφαιρούν τις ζωές των Πολωνών αιχμαλώτων, που βρέθηκαν σε αυτό το εφιαλτικό μέρος. Εκεί ήταν οι τελευταίες τους ανάσες, προσευχές, εικόνες, αγωνίες.
Τελική διήγηση του ημερολογίου του Αντρέϊ, στα μαύρα φορτηγά. Ήρθε η σειρά του. Και του Πιότρ. Το ημερολόγιο έπειτα, όπως βλέπει η Άννα, έχει αδειανές σελίδες… Η ταινία δεν θα σου πει ονομαστικά, ότι απέναντι στους Πολωνούς αιχμαλώτους, με αμείλικτο και ζοφερό ύφος, αυτός εκεί ήταν ο Βασίλι Μπλοχίν και ο Λαβρέντι Μπέρια, αντιστοίχως. Αλλά το βλέπεις. Υπό άλλο, αισθαντικό πρίσμα. Όπως ακριβώς είδε την εφιαλτική και αβάσταχτη Αλήθεια, όποιος Πολωνός βρέθηκε εκεί. Την αηδιαστικά απρόσωπη ιεραρχία, εξολόθρευσης αθώων ανθρώπων, που είδε μέσα από τα έντρομα μάτια του, όποιος αιχμάλωτος δολοφονήθηκε εκεί. Αυτή την αναπόδραστη ματιά στο απομακρυσμένο δάσος, που μετατράπηκε αδίστακτα σε εργοστάσιο θανάτου…
Αλήθειες – Ανακρίβειες – Διαξιφισμοί
Από εκεί και πέρα, δημοκρατικά ο καθένας μπορεί να πιστεύει ιστορικά, σε ό,τι θέλει. Πάντως ειδικά στην Ελλάδα, έχει γίνει “δημοσιογραφική μάχη” με αθεμελίωτα επιχειρήματα, για το ότι “δεν” το έκαναν οι σοβιετικοί. Κατά την άποψή μου, είναι αρκετά παράξενο, στρουθοκαμηλιστικό και τελικά προσβλητικό στη Μνήμη των Θυμάτων της Πολωνίας κάτι τέτοιο. Όχι μόνο ως προς την εθελοτυφλία για το τότε τραγικό γεγονός, αλλά και ως προς τη νεοσταλινική επιμονή και τελικά εμμονή του… Και μάλιστα, ορισμένοι κάνουν και κάτι συνειρμούς ασυνάρτητους, λέγοντας επιθετικά, πως όποιος εκφράζει το αντίθετο, δήθεν αποτελεί φερέφωνο (νεο)ναζιστικής προπαγάνδας…
Να ξεκαθαρίσουμε λοιπόν, για ακόμη μια φορά, τα αυτονόητα. Δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση, το γεγονός ότι έκαναν αυτό το έγκλημα οι σοβιετικοί (που αυτοί το έκαναν), πως θα αναιρεθούν ξαφνικά οι υπόλοιπες θηριωδίες των φρενοβλαβών ναζί. Καμία απολύτως σχέση. Άλλωστε, τα έχουμε ήδη γράψει πολλοί συνάδελφοι κριτικοί, για τη σημασία των σπουδαίων Αντιναζιστικών και Αντι-νεο-ναζιστικών έργων στον Κινηματογράφο.
Επίσης, δεν σημαίνει, ότι χάνει ίχνος από την Προοδευτικότητά του ένας άνθρωπος Αριστερών και Δημοκρατικών πεποιθήσεων, όταν καταπιάνεται ιστορικά και διερευνητικά με το Κατύν και με άλλες παρόμοιες περιπτώσεις. Συν τοις άλλοις, αποτελεί παραχάραξη της ίδιας της Ιστορίας, το να διαστρεβλώνεται η Αλήθεια για την τραγωδία στο Δάσος του Κατύν.
Επίλογος Αφιερώματος
Συνολικά, υπάρχει έγκυρη ελληνική και παγκόσμια δημοσιογραφική – συγγραφική έρευνα, για την αποκάλυψη της αληθινής Σφαγής του Κατύν από σοβιετικά χέρια (και όχι από ναζιστικά).
Ως δημοσιογράφος, εμπιστεύομαι αυτά τα ντοκουμέντα. Ως κριτικός, την κινηματογραφική υπογραφή του Βάϊντα. Και ως μουσικός, κατέθεσα τη συναισθηματική άποψή μου (εστιάζοντας καθαρά στο τραγικό γεγονός του Θανάτου των Θυμάτων), με το instrumental πένθιμο κομμάτι “Katyn”. Στον πρώτο μου δίσκο, “Αμυντικοί Μηχανισμοί” (2025), των Thespian Silence.
Για να επανέλθουμε όμως στο Σινεμά, ο εξαιρετικός Αντρέϊ Βάϊντα έγραψε κινηματογραφική Ιστορία, με τούτη την ταινία. Και ενέπνευσε πολλούς άλλους δημιουργούς να τολμήσουν, να κάνουν το απαραίτητο Αντισοβιετικό και Αντιμετασοβιετικό Σινεμά, στον 21ο αιώνα!
Στο εν λόγω Αφιέρωμα, όλο αυτό το μοτίβο, το εξετάσαμε κινηματογραφικά, Αντιστρόφως. Άλλωστε, οι Δέκα επιλεγμένες ταινίες: “Ο Μάγος του Κρεμλίνου” (2025), “Οι Δύο Εισαγγελείς” (2025), “Ένα Ψηλό Κορίτσι” (2019), “Ταξίδι στην Κριμαία” (2019), “Η Δύναμη της Αλήθειας” (2018), “Η Σιωπηλή Επανάσταση” (2018), “Ψυχρός Πόλεμος” (2018), “Ο Θάνατος του Στάλιν” (2017), “Η Δασκάλα” (2016) και φυσικά, το έργο “Κατύν” (2007), αποδεικνύουν αυτή την εμπνευσμένη διάδοχη δυναμική.
Το Θέμα πλέον, εν κατακλείδι είναι: οι κινηματογραφόφιλοι θα αντλήσουν ποτέ τη γνώση και θα διδαχτούν ποτέ την κριτική σκέψη, που προσφέρονται από την πολιτικοϊστορική βαρύτητα των εν λόγω Δέκα ταινιών, (ξανα) παρακολουθώντας τες;
Το Πλήρες Αφιέρωμα “Από τον μετασοβιετικό Μάγο του Κρεμλίνου στην Αντισοβιετική Τόλμη ταινιών” έφτασε αισίως στο τέλος του
*Πηγές για Ιστορικά Γεγονότα
Οπτικό Υλικό Πηγών
Υπάρχουν εκλογικευμένα επιχειρήματα, με ντοκουμέντα, για τη Σφαγή του Κατύν, που πραγματοποιήθηκε από τους σοβιετικούς – Ρώσους. Από τις πολλές οπτικές πηγές, δείτε αυτές τις δύο παρακάτω:
Α) Από απόσπασμα της τηλεοπτικής εκπομπής “Το Κουτί της Πανδώρας” με τον Κώστα Βαξεβάνη, όπου μίλησε στην κάμερα και ο ίδιος ο Αντρέϊ Βάϊντα στο χρονικό σημείο 1:31. https://www.youtube.com/watch?v=lOQO2X1t27E.
Β) Από πλήρη βιντεοληπτική απόδοση, τη βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου “Υπόθεση Κατίν” από τις Εκδόσεις Επίκεντρο, από τον συγγραφέα Χρήστο Κεφαλή στο κανάλι Bookia gr. https://www.youtube.com/watch?v=PW606v8VnXw).
Γραπτό Υλικό Πηγών
Για να είμαστε όμως ακόμα πιο αναλυτικοί, δείτε παρακάτω και τις σχετικές γραπτές πηγές:
Α) Από το Ethnos.gr αρκετές πληροφορίες για το τραγικό γεγονός και για τα γερμανικά πιστόλια, που χρησιμοποίησαν σκοπίμως οι σοβιετικοί στη Σφαγή του Κατύν στο έτος 1940 (εδώ: https://www.ethnos.gr/todayinhistory/article/255666/sfaghstokatinoisobietikoiekteloyn22000polonoysgiatiprotimhsannatoysexontosoynmegermanikapistolia).
Β) Από τη Μηχανή του Χρόνου, που αιτιολογεί μέχρι και το γιατί ο σοβιετικός σφαγέας Βασίλι Μπλοχίν χρησιμοποιούσε γερμανικό πιστόλι “Walther” στις υπεράριθμες, μεθοδευμένες και ψυχρόαιμες, εκτελέσεις του (εδώ: https://www.mixanitouxronou.gr/o-eklektos-tou-stalin-vasili-michailovits-blochin-ton-katigoroun-oti-analamvane-tis-vromikes-doulies-ke-ektelese-15-chiliades-echmalotous-katherethike-epathe-schizofrenia-ke-aftoktonise/).
Γ) Από το Reader.gr, ένα ακόμη σχετικό άρθρο, δημοσιευμένων επιπρόσθετων στοιχείων για τις τότε σοβιετικές θηριωδίες, με επικεφαλής τον άψυχο Μπλοχίν και τη φρικώδη “μεθοδολογία” του, για τις πιο γρήγορες και πιο “ακούραστες” εκτελέσεις των αιχμαλώτων, (εδώ: https://www.reader.gr/san-simera/i-anthroposfagi-toy-katin-kai-o-shizofrenis-ektelestis-basili-mplohin/592035.)
Δ) Από το historypoint.gr, ένα ακόμη ανάλογο άρθρο, σχετικό με την ενδυμασία “εργασίας” του “χασάπη” Μπλοχίν, (εδώ: https://www.history-point.gr/aimatovammeno-teras-o-archidimios-toy-katin-enas-fonos-kathe-3-lepta-vid).
*Πηγές για Αρχαιοελληνικές Τραγωδίες
Γραπτό Υλικό Πηγών
Α) Από την ιστοσελίδα Theodore Grammatas και το κείμενο “Ancient Drama at the Crossroads of Civilizations” (εδώ: https://theodoregrammatas.com/en/ancient-drama-at-the-crossroads-of-civilizations/).
Β) Από την ιστοσελίδα Ψηφίδες για την ελληνική Γλώσσα. Μνημοσύνη – Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας (εδώ: https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=129&page=22).
Γ) Από την ιστοσελίδα Psiphiothiki που σημειώνει, ότι καταγράφηκε σε φύλλο της Εφημερίδας “Αυγή” (την 27η Ιουλίου του 1989) μεταξύ άλλων έργων και η διασκευασμένη θεατρική παράσταση “Αντιγόνης” σε σκηνοθεσία Αντρέϊ Βάϊντα, παιγμένη στους Δελφούς (εδώ: https://digital.lib.auth.gr/record/69258/?ln=es)
